فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ ، لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ . . . ( 1 ) ، و اين « لام » جواب قسمى مضمر است ، و التّقدير : قسما لأملأنّ و يمينا لا ملانّ ، و به جاى « لام » گفتند : « أن » بشايد ( 2 ) اين جا و هر كجا تأويل آن باشد كه : بلغني او انتهى الىّ ، او قيل لي يقول بدا لي لأضربنّك ، و بدا لي ان اضربك ، و اين قول كوفيان است و همانا مطرد نبود همه جاى - و اللَّه اعلم . قوله : * ( وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ ) * ، التّقدير : و كلّ القصص نقصّه عليك . و نصب او بر مفعول به ( 3 ) باشد ، ما همه قصّهء ( 4 ) پيغامبران با تو مىگوييم . و « من » ، تبيين را باشد ( 5 ) . * ( ما نُثَبِّتُ بِه فُؤادَكَ ) * ، بر اين قول بدل باشد از او ، بدل البعض من الكلّ . و گفته‌اند : اين « ما » مفعول به است ، و « كلَّا » مصدر است چنان كه : قصصت كلّ القصص و حكيت كلّ الحكاية و حقّ الحكاية و ما اشبه ذلك . و « انباء » ، جمع نبأ باشد ، و نبأ خبرى بود كه در او شأنى بزرگ بود ، يقولون : لهذا الامر نبأ و شأن و خطب بمعنى ( 6 ) . قوله : * ( ما نُثَبِّتُ بِه فُؤادَكَ ) * ، آنچه به آن دل تو بر جاى داريم . در او دو قول گفتند ، يكى آن كه : به تسكين و تقويت ، و دويم ( 7 ) : به دلالت و حجّت و الطافى كه تو را در آن بود از نفى شبهت . قوله : * ( وَجاءَكَ فِي هذِه الْحَقُّ ) * ، و حق به تو آمد در اين . عبد اللَّه عبّاس و حسن و مجاهد گفتند : يعنى در اين سورت ، و جبّائى گفت : [ 201 - پ ] في هذه الانباء و الاخبار . زجّاج گفت : في هذه الازمان و الايّام . قتاده گفت : يعنى في هذه الدنيا ، و قول اوّل درست تر است . * ( وَمَوْعِظَةٌ ) * ، و حق را براى آن تعريف كرد كه يكى است ، و تنكير * ( مَوْعِظَةٌ وَذِكْرى ) * براى آن است كه ، موعظة انواع باشد ، حق تعالى نوعى از آن انواع خواست ، و ( 8 ) پندى و ياد كردى ( 9 ) و ياد دادنى ( 10 ) است مؤمنان را . * ( وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا ) * ، و بگو اى محمّد اين كافران مصرّ بر كفر را :

--> ( 1 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 84 و 85 . ( 2 ) . اساس : نشايد ، آج ، بم ، آز : شايد ، به قياس با نسخهء مج ، تصحيح شد . ( 3 ) . آج ، بم ، آز : مفعول ، مل : مفعول له . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها : قصّه‌هاى . ( 5 ) . چاپ مرحوم شعرانى « ما » في قوله . ( 6 ) . آج ، آز : معنى . ( 7 ) . آج ، بم ، مل ، مج ، آز : دوم . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : در او . ( 9 ) . آج ، آز : ياد كردنى . ( 10 ) . مج : ياد دادى .